است . مثلا در شمارهء 13 مىنويسد : « بين اترج‌هاى درشت طبرستانى گاهى چنان اترجى ديده مىشود كه اترجى ديگر در درون خود دارد . . . » . در شمارهء 919 : « لشكر هند بر تپه‌اى در بغلان فرود آمدند و در آن موضع قارچ‌ها بديدند ، بكندند و بپختند و مقارن خوردن سيزده نفر از ايشان هلاك شدند « 138 » » . برخى از مشاهدات بيرونى از ديدگاه تاريخ علم جالب است . مثلا ، يونانيان باستان « دود القرمز » - برآمدگى روى نوعى بلوط - را حاصل يك بيمارى مىدانستند اما بيرونى مىدانست كه اين يك حشره است . « 139 » بيرونى به بدل بعضى از مواد دارويى توجه مخصوص مبذول مىداشت . اين مسئله در آن زمان اهمّيّت بسيارى داشت ، زيرا ممكن نبود هر زمان و هرجا داروى مورد نياز را يافت . « 140 » به همين جهت رساله‌هاى خاصى دربارهء بدل‌ها نوشته شده بود . بيرونى در مقدمه اشاره مىكند كه رساله در باب بدل‌ها به قلم ابو بكر رازى را به‌دقت مطالعه كرده است . افزون‌بر آن ، در متن صيدنه از كتاب‌هاى ابدال بولس الاجانيطى ( Paulos Aegineta ) و ابن ماسويه نقل مىشود . « 141 » در تمام آثار داروشناسى پس از توصيف دارو به بدل‌هاى آن نيز اشاره مىشود و در صيدنه نيز همين‌گونه عمل شده است . اما بيرونى بر خلاف ديگر مؤلفان به همين اكتفا نكرده و در مقدمهء خود فصل جداگانه‌اى را به توضيح برخى از جنبه‌هاى نظرى بدل اختصاص داده است . « 142 » بيرونى اشارات متقدمان و متأخران را دربارهء بدل‌ها كافى نمىداند . به عقيدهء بيرونى بدل يك داروى معيّن ممكن است در برابر يك بيمارى سودمند واقع شود اما به صورت شربت يا ضماد ، ديگر چنين تأثيرى را نشان ندهد . به همين جهت بيرونى توصيه مىكند تا پيش از همه به موضع بدل يعنى شربت ، ضماد ، بخور و جز اينها توجه شود و نتيجه مىگيرد : « كم‌تر كسى به اين فن توجه دارد و به همين جهت [ بدل ] بىثمر و ناقص مانده است » . اگر نوع مرغوب يك دارو يافت نشود مىتوان نوع نامرغوب را جانشين آن كرد يا نوع بستانى را مىتوان جانشين گياه خودرو كرد ، وانگهى در مقدار آن تغييرات مقتضى وارد ( 138 ) . نيز نك . شماره‌هاى 52 ، 78 ، 114 ، 117 ، 206 ، 384 ، 388 ، 414 ، 443 ، 705 ، 762 ، 884 ، 950 ، 965 ، 988 ، 1025 ، 1037 ، 1062 ، 1100 . ( 139 ) . نك . شمارهء 443 . ( 140 ) . Vorwort ، ص 48 . ( 141 ) . ماسرجويه نيز كتاب خاصى دربارهء بدل‌ها نوشته بوده است . نك . همين‌جا ، ص 91 . ( 142 ) . نك . همين‌جا ، ص 165 و 166 .